BigCat Research

SROI mi, maliyet-fayda analizi mi? Farklar

Kısa cevap: Aynı amaca giden seçeneklerden hangisinin en çok net sosyal fayda getirdiğini bulmak istiyorsanız sosyal maliyet-fayda analizi (CBA) daha uygundur. Programın etkilediği insanlar için yarattığı değeri onların gözünden tanımlayıp parasal bir oranla anlatmak istiyorsanız SROI daha uygundur. Faydalar makul biçimde parayla ifade edilemiyorsa ikisi de zorlama olur; o durumda maliyet-etkililik analizi ya da parasal olmayan bir etki değerlendirmesi daha dürüst bir seçimdir.

Bu rehberi BigCat Research yazdı. BigCat sosyal etki analizi ve SROI hizmeti satıyor, yani bu konuda çıkarımız var. Aşağıda iki yöntemin güçlü yanlarını da zayıf yanlarını da kaynaklarıyla birlikte veriyoruz.

İki yöntem aynı soruyu mu soruyor?

Tam olarak değil, ama akrabalar. SROI'nin en çok kullanılan rehberi, yöntemin sosyal muhasebe ve maliyet-fayda analizinden geliştirildiğini açıkça yazar.¹ Social Value International'ın bugünkü ilke sayfası da sosyal değer ilkelerinin beslendiği alanlar arasında maliyet-fayda analizini sayar.² Yani SROI, CBA'nın rakibi olarak doğmadı; onun mantığını farklı bir soruya uyguladı.

• Sosyal CBA seçeneklerin sosyal maliyetlerini ve faydalarını parasal olarak tahmin eder. Birleşik Krallık Hazinesinin (HM Treasury) kamu projeleri için yazdığı Green Book, kısa listedeki seçenekleri ayrıntılı karşılaştırmak için bunu önerilen yaklaşım olarak tanımlar.³ Avrupa Komisyonunun mevzuat etki analizi araç kutusu da CBA'yı bir politika seçeneğinin bütün etkilerini parayla ölçme çabası olarak tarif eder; amaç en yüksek net faydayı veren seçeneği bulmaktır.⁴
• SROI ise değişimi onu yaşayan ya da ona katkı veren insanlar ve kurumlar açısından anlamlı biçimde ölçen bir çerçevedir. Parasal değerler kullanır, bu sayede fayda/maliyet oranı hesaplanabilir; rehberdeki örnekte 3:1 oranı, 1 sterlinlik yatırımın 3 sterlinlik sosyal değer yarattığı anlamına gelir.¹

Bir belediye aynı mahalleye kreş mi açsın, yoksa mevcut kreşlere servis mi koysun diye düşünüyorsa elinde iki seçenek vardır ve CBA tam bu karşılaştırma için yapılmıştır. Bir vakıf ise yıllardır sürdürdüğü bir mesleki eğitim programının katılımcılar, aileleri ve işverenler için ne değiştirdiğini anlatmak istiyorsa, soru "hangisi" değil "ne kadar ve kimin için" olur. Bu ikinci soru SROI'ye daha yakındır.

Yan yana karşılaştırma

Tabloda maliyet-etkililik analizi (CEA) yalnızca referans için yer alıyor; faydaların parayla ifade edilemediği durumda devreye giren yöntem odur.

CEA, aynı çıktıyı farklı yollarla sağlayan seçenekler için uygun görülür. Green Book, özet göstergelerin yalnızca aynı amaca hizmet eden seçenekleri karşılaştırmak için kullanılmasını, farklı amaçlı önerileri karşılaştırmak için kullanılmamasını söyler.³

Değeri kim tanımlıyor?

CBA'da analist, piyasası olmayan bir faydaya fiyat biçmek için değerleme teknikleri kullanır. Avrupa Komisyonunun araç kutusu başlıca dört tekniği sayar: koşullu değerleme, seyahat maliyeti yöntemi, hedonik fiyatlama ve gölge proje yaklaşımı. Bunlardan yalnızca koşullu değerlemenin her duruma uygulanabildiğini belirtir. Koşullu değerlemede insanlara, böyle bir piyasa olsaydı ne ödemeye ya da neyi kabul etmeye razı olacakları sorulur.⁴

SROI'de sıralama tersinden başlar. Rehberin yedi ilkesinin ilki "paydaşları dahil et", üçüncüsü "önemli olanı değerle"dir.¹ Social Value International bugün bu listeye sekizinci ilke olarak "duyarlı ol"u (be responsive) ekliyor.² Yani önce programdan etkilenen insanlara neyin değiştiği sorulur, sonra bu değişimlere finansal karşılık (proxy) aranır.

Bir park düzenlemesini düşünün. CBA yapan bir ekip, çevredeki konut fiyatlarına ya da insanların parka gelmek için katlandığı yol maliyetine bakabilir. SROI yapan bir ekip önce parkı kullanan annelere ve yaşlılara ne değiştiğini sorar. Belki en çok önemsenen şey, kimsenin aklına gelmeyen bir şeydir; örneğin akşamları güvenle yürünebilen bir yol. Hangi yaklaşımın daha "doğru" olduğu, sorulan soruya bağlıdır.

Tek bir oran neden karar sayılmaz?

SROI rehberi de Green Book da tek bir oranla karar verilmesine karşı çıkar.

SROI rehberi, farklı kurumların farklı paydaşlarla çalıştığını ve analizde farklı yargılarda bulunduğunu, bu yüzden sosyal getiri oranlarını tek başına karşılaştırmanın uygun olmadığını yazar. Kurumun kendi oranını zaman içinde karşılaştırmasını ise önerir.¹ Halk sağlığı alanında yayımlanmış 40 SROI çalışmasını inceleyen sistematik derleme, oranların 1,1:1 ile 65:1 arasında değiştiğini bulmuş ve en etkili müdahaleyi seçmek için oranları karşılaştırmanın uygun olmadığını belirtmiştir.⁷

Green Book da BCR için benzer bir uyarı yapar: uygulayıcılar bir öneriyi yalnızca BCR'si belirli bir değerin altında (örneğin ikinin altında) diye reddetmemelidir; BCR'si birin altındaki bir öneri bile, parayla ölçülemeyen önemli faydaları varsa paranın karşılığını verebilir.³

Temsilî bir "1 liraya 4 lira" cümlesi bir sohbet açar, kararı kapatmaz. Oranın arkasındaki varsayımlar, özellikle deadweight, atıf ve drop-off, sonucu büyük ölçüde değiştirir. Bu varsayımların oranı nasıl etkilediğini deadweight, atıf ve drop-off üzerine BIG 101 yazımızda ayrıntılı anlattık.

İskonto: aynı hesap, farklı tartışma

İki yöntem de gelecekte oluşacak değeri bugüne çevirir. Green Book'un 2026 sürümündeki sosyal zaman tercihi oranı reel olarak ilk 30 yıl için %3,50, 31. ile 75. yıllar arasında %3,00, 76. yıldan sonra %2,50'dir.³ Green Book'un yayın sayfasına göre belge en son 5 Şubat 2026'da, 2025 Green Book incelemesinden doğan taahhütler doğrultusunda güncellendi.⁸

SROI rehberi kamu sektörü için Green Book'un o dönemki (2003) %3,5 temel oranını anar, ama iskontoyu "tartışmalı bir alan" olarak niteler. Gerekçesi, iskontonun geleceği değersizleştirerek kısa vadeciliği teşvik etmesi; çevresel sonuçlarda bu sorun daha da belirginleşir.¹ Uzun vadeli bir çevre ya da çocukluk dönemi programını değerlendiriyorsanız, hangi oranı neden seçtiğinizi raporda açıkça yazmanız iki yöntemde de gerekir.

Etki kanıtı nereden geliyor?

Ne SROI ne de CBA, programın gerçekten bir fark yaratıp yaratmadığını tek başına kanıtlar. İkisi de bu bilgiyi bir yerden almak zorundadır.

Hazinenin değerlendirme rehberi Magenta Book, etki değerlendirmesinin sorusunu "müdahale ne fark yarattı?" diye koyar. Program olmasaydı ne olacağına "karşı-olgusal" (counterfactual) der ve bunu tahmin edebilmek için uygun bir karşılaştırma grubu bulmak ya da uygulama başlamadan önce başlangıç verisi toplamak gerekebileceğini belirtir.⁹ Dünya Bankası ile Amerikalılar Arası Kalkınma Bankasının ortak kitabı Impact Evaluation in Practice bu iş için kullanılan yöntemleri sayar: rastgele atama, araç değişkenler, regresyon süreksizliği, fark içinde fark ve eşleştirme.¹⁰

SROI tarafında bu sorunun karşılığı deadweight ve atıf düzeltmeleridir. Rehber deadweight'i, faaliyet olmasa da gerçekleşecek sonuç miktarının ölçüsü olarak tanımlar.¹ Ancak sağlık alanındaki derleme, SROI çalışmalarında karşı-olgusalın nasıl tahmin edileceği konusunda bir uzlaşı olmadığını, bazı çalışmaların bunu öznel değerlendirmelerle yaptığını bildirir.⁷ Daha geniş bir derleme de 284 çalışmayı inceledikten sonra standart eksikliğinin SROI'nin uygulanmasındaki ana engel olmaya devam ettiğini yazar.⁵

Hangi yöntemi seçerseniz seçin, veriyi program başlamadan planlamak sonradan kurtarmaktan çok daha kolaydır.

Hangisini ne zaman seçmeli?

Kendinize şu soruları sorun:

• Elinizde aynı amaca giden birden fazla seçenek mi var? Örneğin iki farklı istihdam programı tasarımı ya da iki yatırım alternatifi. Sosyal CBA bu karşılaştırma için tasarlandı.³
• Karar bir kamu kurumunda, kamu kaynağıyla mı veriliyor? Green Book gibi resmî bir çerçeveye uymak gerekiyorsa CBA dilini kullanmak, okuyanın beklentisine uyar.
• Asıl amacınız programın etkilediği insanların deneyimini anlatmak mı? Paydaşların tanımladığı değişimi görünür kılmak istiyorsanız SROI'nin ilke seti buna göre kurulu.¹²
• Program henüz başlamadı mı? SROI rehberi, öngörü (forecast) türü SROI'nin planlama aşamasında özellikle yararlı olduğunu ve proje başladığında neyin ölçülmesi gerektiğini belirlemeye yardım ettiğini yazar.¹ Kabaca bir öngörü için SROI hesaplayıcımızı deneyebilirsiniz; çıkan sonuç bir rapor değil, varsayımları görmek için bir başlangıçtır.
• Faydaların çoğu parayla ifade edilemiyor mu? Green Book bu durumda sosyal CEA'yı önerir.³ Parasal bir oran zorunlu değilse, sonuç temelli bir etki değerlendirmesi de yeterli olabilir.
• Sonucu bağımsız biri onaylasın mı istiyorsunuz? SROI için Social Value International, raporun Sosyal Değer İlkelerine uyup uymadığını inceleyen bir rapor güvencesi hizmeti sunuyor. Hizmetin sayfası, genel faaliyet ya da ESG raporlarının bu inceleme için gereken ayrıntıyı her zaman içermeyebileceğini de belirtiyor.⁶ Kamu CBA'ları için benzer bir dış güvence hizmetine kaynaklarda rastlamadık.
• Bütçeniz ve ekibiniz sınırlı mı? SROI üzerine yapılan geniş derleme, kaynak eksikliğini yöntemin ana sınırlarından biri olarak sayıyor.⁵ Tam bir SROI yerine daha dar kapsamlı bir çalışma daha doğru olabilir.

SROI'nin hangi durumda kullanılması gerektiğini ayrı bir BIG 101 yazısında da ele aldık. Eline hazır bir SROI raporu geçen okuyucular için SROI raporu okuma kontrol listemiz daha kullanışlı bir başlangıç olur.

Sık sorulan sorular

SROI bir tür maliyet-fayda analizi midir? SROI, maliyet-fayda analizinin akrabasıdır ama aynısı değildir. SROI rehberi, yöntemin sosyal muhasebe ve maliyet-fayda analizinden geliştirildiğini yazar.¹ Fark, değerin tanımlanma biçimindedir: SROI'de paydaşlar neyin değiştiğini anlatır, sosyal CBA'da ise analist seçenekleri karşılaştırmak için değerleme tekniklerini uygular.

SROI oranı ile fayda-maliyet oranı (BCR) aynı şey mi? İkisi de toplam faydanın bugünkü değerini maliyete oranlar, ama arkalarındaki kurallar farklıdır.¹³ Green Book BCR'yi net bugünkü sosyal değer ve kamu maliyetine getiri ile birlikte raporlar ve BCR eşiğiyle karar verilmemesini söyler.³ SROI rehberi de farklı kurumların oranlarının tek başına karşılaştırılmamasını ister.¹ İki oranı birbirine çevirmeye çalışmak yerine varsayımlarını okumak gerekir.

Kamu kurumu için hangisi daha uygun? Seçenekler arasında karar veriliyorsa ve bir kamu değerlendirme çerçevesine uymak gerekiyorsa sosyal maliyet-fayda analizi daha uygun bir dildir. Kurum, yürüttüğü bir programın vatandaşlar için yarattığı değeri onların anlatımıyla göstermek istiyorsa SROI de kullanılabilir.

Faydalar parayla ölçülemiyorsa ne yapmalı? Zorlama bir parasallaştırma yapmak yerine maliyet-etkililik analizi ya da parasal olmayan bir etki değerlendirmesi seçmek daha dürüsttür. Maliyet-etkililik analizi yalnızca maliyetleri paraya çevirir ve aynı amaca giden seçenekleri karşılaştırır. Etki değerlendirmesi ise neyin, kimin için, ne kadar değiştiğini parasal bir orana bağlamadan gösterir.

BigCat nasıl yaklaşır

BigCat Research'ün SROI çalışmalarında oran tek başına verilmez; paydaşlar, varsayımlar, finansal proxy kaynakları ve duyarlılık analiziyle birlikte raporlanır. Bir programın yöntemini seçerken önce karar sorusuna bakarız: seçenek karşılaştırması mı, yoksa değer anlatımı mı?

Hizmet sayfaları: Sosyal Etki Analizi ve SROI Ölçümü. Kendi varsayımlarınızla kabaca bir oran görmek için: SROI hesaplayıcı. Kapsam görüşmesi için: [email protected].

Yazar: Murat Akşit, BigCat Research. Son güncelleme: 15 Ekim 2026.

Kaynaklar