BigCat Research
SROI raporu nasıl okunur: güvenilir bir SROI raporunda aranacaklar
Kısa cevap: SROI (Yatırımın Sosyal Getirisi), bir programın yarattığı sosyal değerin parasal karşılığının yatırıma oranıdır. Ancak bir SROI raporunun güvenilirliğini oranın büyüklüğü değil, paydaşların, varsayımların, proxy kaynaklarının ve sınırlılıkların ne kadar açık yazıldığı belirler.
SROI nedir?
SROI, bir program ya da yatırımın etkilediği insanlar için yarattığı değişimi tanımlar, bu değişimlere gerekçeli biçimde parasal değer atar ve toplam değeri yatırılan kaynakla karşılaştırır. "1 TL yatırıma karşılık 2 TL sosyal değer" gibi bir oran çıkar. Bu oran bir sonucun özetidir, kanıt değildir. Kanıt, oranı üreten zincirin görünür olmasıdır.
SROI, maliyet-fayda analizi ve sosyal etki analizi
| SROI | Maliyet-fayda analizi | Sosyal etki analizi | |
|---|---|---|---|
| Ana soru | Yatırılan her liraya karşılık ne kadar sosyal değer oluştu? | Toplam fayda toplam maliyeti aşıyor mu? | Programla ne değişti, kimler için, ne ölçüde? |
| Çıktı | Oran ve değer haritası | Net bugünkü değer veya fayda/maliyet oranı | Etki bulguları (parasal olması şart değil) |
| Paydaş katılımı | Merkezi; değişimi paydaşlar tanımlar | Uygulamaya göre değişir | Yönteme göre değişir |
| Parasal değer | Zorunlu (finansal proxy) | Zorunlu | Zorunlu değil |
| Nasıl ilişkilendirilir? | SROI, sosyal etki analizinin parasal katmanı olabilir | Ekonomik değerlendirme çerçevesi; SROI ile benzer mantık, farklı gelenek | Daha geniştir; SROI onun içinde yer alabilir |
Bu üçü birbirinin rakibi değil, farklı sorulara cevap veren araçlardır.
Raporu okurken kontrol listesi
Bir SROI raporunu sırayla şu başlıklarla okuyun. Eksik bir başlık raporu geçersiz kılmaz, ama güven aralığını daraltır.
- Paydaş haritası. Kimler dahil edildi, kimler hariç ve neden? Hariç tutulanlar gerekçeli mi?
- Sonuç zinciri. Girdi, faaliyet, çıktı, sonuç ve etki ilişkisi çizilmiş mi? Her sonuç bir paydaşa bağlanmış mı?
- Göstergeler. Her sonuç için ne ölçüldü, hangi araçla, kaç kişiden?
- Finansal proxy ve kaynakları. Parasal değer nereden geldi? Resmî istatistik, literatür, piyasa fiyatı ya da paydaş tercihi mi? Kaynağı yoksa oran savunulamaz.
- Deadweight. Program olmasa da gerçekleşecek değişimin payı ne kadar ve nasıl kestirildi?
- Atıf. Değişimin ne kadarı başka kurum ya da faktörlere ait?
- Drop-off. Etki yıllar içinde ne kadar sönüyor? Süre varsayımı dayanaklı mı?
- Zaman ufku ve iskonto. Kaç yıllık değer sayıldı, hangi iskonto oranı kullanıldı? Gerekçe verildi mi?
- Duyarlılık analizi. Kritik varsayımlar değiştiğinde oran nasıl hareket ediyor? Rapor tek bir oran yerine aralık verebiliyor mu?
- Kanıt düzeyi ayrımı. Rapor, sağlam kanıta dayanan bulguları zayıf dayanaklı ya da doğrulanması gereken noktalardan ayırıyor mu?
- Sınırlılıklar. Neyin ölçülemediği, hangi varsayımların zayıf olduğu yazılı mı?
- Bağımsızlık ve veri. Analizi kim yaptı, saha verisini kim topladı, ham veriye ve hesap modeline erişim var mı?
Tek başlık oranına neden temkinli yaklaşılmalı?
"1 TL'ye 5 TL" gibi bir cümle akılda kalır, ama şu nedenlerle tek başına yanıltıcıdır:
- Oranlar farklı programlarda doğrudan karşılaştırılamaz. Hedef kitle, süre, proxy seçimi, iskonto oranı ve neyin "sonuç" sayıldığı farklıdır. Eğitim programı ile sağlık programının oranları aynı skala üzerinde değildir.
- Proxy seçimi oranı büyütüp küçültebilir. Aynı sonuç, farklı proxy seçildiğinde farklı değerlenebilir; bu yüzden proxy kaynağı açık olmalıdır.
- Zaman ufku belirleyicidir. Etkinin kaç yıl sürdüğü varsayımı oranı doğrudan değiştirir.
- Kapsam seçimi sonucu etkiler. Hangi paydaşların dahil edildiği toplam değeri değiştirir.
Doğru soru "oran kaç?" değil, "bu oran hangi varsayımlarla ve hangi aralıkta geçerli?" olmalıdır.
Anonim rapor iskeleti ve bölüm bölüm okuma rehberi
Aşağıdaki iskelet belirli bir projeye ait değildir. İyi bir raporda şu bölümleri beklersiniz:
| Bölüm | Orada ne arayın |
|---|---|
| 1. Özet ve oran | Oran yanında aralık ve ana varsayımlar; abartısız dil |
| 2. Amaç ve kapsam | Analiz dönemi, değerlendirilen program, kime/ne için yapıldığı |
| 3. Paydaşlar | Dahil edilen/edilmeyen gruplar ve gerekçe |
| 4. Değişim teorisi / sonuç zinciri | Faaliyetten sonuca mantık ve kanıt bağlantısı |
| 5. Yöntem ve veri | Örneklem, nitel/nicel yöntem, saha dönemi, veri kalitesi |
| 6. Sonuçların değerlenmesi | Proxy tablosu, kaynaklar, deadweight, atıf, drop-off |
| 7. Hesaplama | Toplam değer, yatırım, iskonto, zaman ufku; izlenebilir tablo |
| 8. Duyarlılık analizi | Senaryolar ve oranın değişim aralığı |
| 9. Sınırlılıklar | Ölçülemeyenler ve zayıf varsayımlar |
| 10. Öneriler ve ekler | Karar için çıkarımlar, soru formları, veri sözlüğü |
Zamanınız kısıtlıysa 7 ile 8'e, sonra 6'ya bakmak yararlı bir başlangıçtır; oranın nasıl üretildiğini görmek özetten daha çok bilgi verir.
Yalnızca paylaşım izni olan gerçek projeler örnek olarak gösterilebilir. BigCat'in yayımlanmış örnekleri aşağıdaki bölümdedir.
Sık sorulan sorular
SROI her proje için uygun mu? Hayır. Sonuçlar için makul bir parasal karşılık bulunamıyorsa, program çok kısa sürüyorsa ya da amaç sadece öğrenmeyse SROI zorlama bir parasallaştırmaya dönüşebilir.
SROI yerine ne zaman başka yöntem seçilmeli? Hedef sonuç davranış ya da farkındalık değişimiyse ve parasal çeviri tartışmalıysa sonuç temelli etki izleme ve etki değerlendirme raporu yeterli olabilir. Nedensellik iddiası güçlü olmalıysa karşılaştırma gruplu tasarımlar gerekebilir.
SROI raporu denetlenebilir mi? Evet, hesap modeli, proxy kaynakları ve ham veri paylaşılırsa. Bağımsız bir uzmanın varsayımları yeniden çalıştırabilmesi, raporun güven düzeyini artırır. Yeniden hesap yapılamıyorsa oran kesin değil, beyan olarak okunmalıdır.
SROI ile sosyal etki analizi arasındaki fark nedir? Sosyal etki analizi değişimi ve nedenlerini ortaya koyar. SROI bu değişimlerin bir bölümünü parasal değerle ifade edip yatırıma oranlar. Bir sosyal etki analizi SROI içermeyebilir, ama SROI sosyal etki analizinin ürettiği kanıta dayanır.
SROI analizi nasıl yapılır? Genel hatlarıyla: kapsam ve paydaşların belirlenmesi, sonuç zincirinin kurulması, veri toplama, sonuçların değerlenmesi, deadweight/atıf/drop-off düzeltmeleri, oranın hesaplanması, duyarlılık analizi ve raporlama. Ayrıntılı rehber için aşağıdaki dış kaynaklara bakın.
BigCat nasıl yaklaşır
BigCat Research, SROI çalışmalarında oranı tek başına sunmaz. Çalışma; paydaşlar, çıktılar, sonuçlar, varsayımlar ve finansal proxy'lerle birlikte yürütülür ve duyarlılık analizini içerir.
Yayımlanmış çalışmalardan örnekler:
- Habitat Derneği / UN Women: Türkiye'deki Suriyeli ve ev sahibi kadın ve kız çocuklarının sosyal ve ekonomik istikrarının güçlendirilmesi projesi etki analiz raporunda, 1 TL yatırım için 2,57 TL sosyal geri dönüş ve 1.519 katılımcılı karma yöntemli analiz bildirilmektedir. Rapor
- UNDP Türkiye, kadın kooperatifleri ve dijital araçlar: haberde, BigCat analizinde 1 TL yatırımın yaklaşık iki kat sosyal geri dönüş ürettiği aktarılır. Haber
Bu oranlar ilgili programların raporlanan sonuçlarıdır ve yukarıdaki bağlantılardan kontrol edilebilir; BigCat'in genel performansı değildir ve başka bir programın beklenen sonucu olarak okunmamalıdır.
Hizmet sayfası: SROI ölçümü. İlgili okuma: Sosyal etki analizi faaliyet sayısından neden daha fazlasıdır? Soru ya da kapsam görüşmesi için: [email protected].
Dış kaynaklar
- Social Value International, SROI ilkeleri ve rehberi. socialvalueint.org
- New Economics Foundation (NEF) ve Cabinet Office, "A Guide to Social Return on Investment". (2012, neweconomics.org)
Son güncelleme: 3 Ekim 2026. Yazar: BigCat Research araştırma ekibi.