BigCat Research

Öngörü SROI mı, değerlendirici SROI mı?

Kısa cevap: Program henüz başlamadıysa ya da yeni başladıysa öngörü (forecast, tahmine dayalı) SROI yapın; program bittiyse ve sonuç verisi elinizdeyse değerlendirici (evaluative, geriye dönük) SROI yapın. SROI Rehberi, ilk kez SROI yapan kurumlara çoğu zaman öngörüyle başlamayı ve ölçüm sistemini ona göre kurmayı önerir; gerçekleşen sonuçlar sonra aynı modelle değerlendirilir.1 İkisi aynı hesabın iki ayrı zamanda yapılmış hâlidir.

Çıkar çatışması: Bu yazıyı yayımlayan BigCat Research, sosyal etki analizi ve SROI ölçümü hizmeti satar. Aşağıdaki karşılaştırmayı bizim tekliflerimize de aynen uygulayabilirsiniz.

Önce öngörü, sonra ona karşı değerlendirme

  1. Program başlamadan Öngörü SROI Faaliyetler hedeflenen sonuçlara ulaşırsa ne kadar sosyal değer oluşacağını tahmin eder.
  2. Program sürerken Veri toplama Öngörü, ileride tam analiz için hangi verinin toplanacağını baştan belirler.
  3. Program bittikten sonra Değerlendirici SROI Gerçekleşmiş sonuçlardan oluşan değeri ölçer.
  4. Karşılaştırma Öngörü ile gerçekleşen Değerlendirici oran öngörünün altında kalırsa aradaki fark hangi varsayımların cömert olduğunu gösterir.
Yöntem aynıdır; değişen, sorunun sorulduğu andır.

İki tür SROI ne anlama geliyor?

SROI (Social Return on Investment, yatırımın sosyal getirisi), bir programın yarattığı sosyal, çevresel ve ekonomik sonuçları parasal değerlerle ifade eder ve bunları yatırımla oranlar; 3:1 gibi bir oran, 1 birimlik yatırımın 3 birimlik sosyal değer ürettiği anlamına gelir.1 Bu yazıdaki yöntem bilgisinin ana kaynağı, SROI Network'ün Ocak 2012'de yayımladığı A Guide to Social Return on Investment rehberidir; rehber, Cabinet Office'in 2009 rehberinin güncellemesidir.1 Bugün Institute for Social Value'nun sitesinde yayımlanıyor.1 Social Value UK'nin eski adresi (socialvalueuk.org) de bu kuruma yönleniyor; kurum kendini Social Value International'ın Birleşik Krallık ağı olarak tanımlıyor.2

İki tür şöyle ayrılır:1

Bu yazıda "öngörü" ve "değerlendirici" karşılıklarını kullanıyoruz; "tahmine dayalı" ve "geriye dönük" de aynı ayrımı anlatır.

Öngörü SROI, yıl başında yapılan ev bütçesine benzer: hangi kalemin ne getireceğini varsayımlarla yazarsınız. Değerlendirici SROI ise yıl sonundaki hesap dökümüdür: ne olduğunu kayıtlardan okursunuz. Bütçe yapmadan da döküm alınabilir, ama bütçe varsa döküm çok daha anlamlı okunur.

Yan yana karşılaştırma

ÖlçütÖngörü (forecast) SROIDeğerlendirici (evaluative) SROI
ZamanlamaProgram öncesi ya da başında; hedeflenen sonuçlara ulaşılırsa oluşacak değeri tahmin eder1Geriye dönük; gerçekleşmiş sonuçlara dayanır1
Kamu yönetimindeki yakın karşılığı (Green Book)Ön değerlendirme (appraisal): öneri onaylanıp uygulanmadan önce3Değerlendirme (evaluation): onay ve uygulamadan sonra3
Tipik kullanımPlanlama, program kurgusu, ihale öncesi kapsam belirleme, başvuru ve teklif karşılaştırma1Sözleşme yönetimi ve başarılı yüklenicinin performansını izleme1
Veri kaynağıMevcut veri, kurumun önceki deneyimi; ilk kez yapılan işte araştırmalar ve benzer işlerin deneyimi1Kurumun topladığı sonuç verisi ve diğer kaynaklar; olaydan sonra veri toplamak daha zahmetli ve pahalıdır1
Süre ve emekİlk SROI'de, doğru sonuç verisi elde yoksa çok daha az zaman alır; iç yönetim amaçlı bir öngörü, kamuya açılacak bir rapor kadar ayrıntılı olmak zorunda değildir1Daha fazla zaman alır ve birkaç ay sürebilir; iyi sonuç verisi varsa süre ciddi biçimde kısalır1
Ürettiği şeyÖlçüm çerçevesi: neyin ölçüleceğini ve hangi verinin toplanacağını belirler1Gerçekleşen değer ve öngörüyle karşılaştırma imkânı1
Sonrasında ne değişir?Planlanan faaliyetler ile sonuç, ölü ağırlık (deadweight, program olmasa da gerçekleşecek değişim), atıf (attribution) ve yer değiştirme (displacement) verisinin toplanma biçimi gözden geçirilir1Bulgular kurumun hedeflerine, işleyişine ve stratejik planına yansıtılır1
Bir sistematik derlemedeki payı (halk sağlığı, 2015, 40 çalışma)14 çalışma426 çalışma4
Bağımsız güvenceSocial Value International'ın rapor güvencesine, kriterleri karşılayan her SROI raporu başvurabilir; sayfa öngörü ile değerlendirici arasında ayrım yapmaz5Aynı5

Kamu yönetimi satırındaki eşleştirme bizim benzetmemizdir; Green Book SROI'den söz etmez.

Tablo bir tercih listesi gibi görünse de SROI Rehberi'nin kendi kapsam sorusu üç seçenek sunar: öngörü, öngörüyle karşılaştırma ya da değerlendirme.1 Ortadaki seçenek, iki türün aslında bir döngü olduğunu gösterir.

Program daha başlamadıysa: öngörü SROI ne kazandırır?

Öngörü SROI en çok planlama aşamasında işe yarar. Yatırımın etkiyi nasıl artırabileceğini gösterir ve program çalışmaya başladığında neyin ölçülmesi gerektiğini belirler.1

İlk kez SROI yapan kurumların en büyük sorunu iyi sonuç verisinin olmamasıdır.1 Öngörü, sonuçları kaydedecek bir çerçevenin temelini atar ve bir sonraki analiz için doğru verinin toplanmasına zemin hazırlar. Değerin ne olduğunu sonradan değerlendirmek yerine ne olabileceğini öngörerek başlamak bu yüzden çoğu zaman daha iyidir: ileride tam analiz için gereken veri toplama sistemi baştan kurulur.1

Rehberdeki örnek bir çocuk bakım programından: program, ebeveynler çocuklarını almaya geldiğinde onlarla düzenli konuşup sonuçları o anda kaydedebilir.1 Veri toplama ayrı bir proje olmaktan çıkar, rutinin içine yerleşir.

Kamu yönetiminde de aynı mantık var. HM Treasury'nin Green Book'u, ön değerlendirmenin bir öneriyi onaylanmadan ve uygulanmadan önce incelediğini, değerlendirmenin ise uygulamadan sonra yapıldığını yazar. Aynı paragraf, önerinin nasıl değerlendirileceğinin ve bunun için hangi kaynağın gerekeceğinin en baştan düşünülmesini ister.3

Öngörünün zayıf yanını da açıkça söylemek gerekir. Öngörü bir tahmindir. Sonuçlar henüz yaşanmamıştır; oran, varsayımlar kadar sağlamdır. Bu yüzden bir öngörü oranını "programımız şu kadar değer yarattı" diye sunmak yanlıştır. Doğru cümle, "hedeflenen sonuçlara ulaşılırsa şu kadar değer bekliyoruz" olur.

Program bittiyse: değerlendirici SROI neden daha ağır?

Değerlendirici SROI gerçekleşmiş sonuçlara dayandığı için daha güçlü bir iddia kurar. Bedeli de vardır: değerlendirici analiz daha uzun sürer ve birkaç ay alabilir. Kurum zaten iyi sonuç verisi üretiyorsa ya da bir sosyal muhasebe sistemi varsa bu süre ciddi biçimde kısalır.1

Program bittikten sonra veri toplamak hem daha zahmetli hem daha pahalıdır; bu durumda eldeki verinin ve katılımcıların kendi bildirdiği değişimin yeterli sayılması gerekebilir.1 Değerlendirmenin güçlü bir yanı da var: ölü ağırlık (deadweight) veri toplama sırasında paydaşlara doğrudan sorulabilir. Örneğin katılımcılara bölgede benzer bir hizmete zaten erişip erişemeyecekleri sorulabilir.1

Zamanlama da önemlidir. Değerlendirme, ideal olarak sonucun sürmesi beklenen dönem bittikten sonra yapılır. Ara değerlendirmeler de programın nasıl işlediğini görmek için yararlıdır.1

Nedensellik konusunda dikkatli olmak gerekir. Birleşik Krallık hükümetinin değerlendirme rehberi Magenta Book, etkilenmeyen bir grubun, müdahale olmasaydı ne olacağının temsilcisi (karşı-olgusal, counterfactual) olarak kullanıldığını anlatır. Karşı-olgusal tahmin edebilmek için uygulamadan önce başlangıç (baseline) verisi toplamak gerekebileceğini ve hangi verinin toplanacağının erken planlanmasının özellikle önemli olduğunu yazar.6 Program bittikten sonra başlangıç verisini sağlıklı biçimde yeniden kurmak çoğu zaman mümkün olmaz; ancak mevcut kayıtlar ve eğilim verisiyle sınırlı bir karşılaştırma yapılabilir.16 Değerlendirici SROI'nin kalitesi, büyük ölçüde baştan ne kaydedildiğine bağlıdır.

Hangisiyle başlamalı? Dört durum

Program fikir aşamasında, bütçe ve hedef grup tartışılıyor. Öngörü SROI yapın. Öngörü analizi program kurgusunu belirlemek, piyasayı yoklamak ve ihale kapsamını tanımlamak için kullanılabilir.1 Kaba bir fikir edinmek için SROI hesaplayıcı ile temsilî bir senaryo kurabilirsiniz. Çıkan sonuç bir öngörü taslağı olarak okunmalıdır.

Bir hibe ya da ihale başvurusu hazırlıyorsunuz. Öngörü SROI, hangi başvurunun daha çok değer yaratacağını karşılaştırmak için kullanılabilir. Başvuran kurum aynı işi zaten yürütüyorsa bu aşamada değerlendirici SROI de kullanılabilir.1

Program yürüyor, ilk yıl dolmak üzere. Ara bir değerlendirme yapın ve elinizde bir öngörü varsa sonuçları onunla karşılaştırın.1 Program bittikten sonra veri toplamak daha zahmetli ve pahalı olduğu için eksik veriyi bu aşamada fark etmek avantajlıdır.1

Program bitti, fon verene sonuç raporlanacak. Değerlendirici SROI yapın. İyi sonuç verisi yoksa takvimi ona göre kurun; bu durumda analiz birkaç ay sürebilir.1

SROI Rehberi'nin baştan sona işlediği örnek de öngörüyle başlar. Yaşlılara ulaşım ve sıcak yemek hizmeti veren Wheels-to-Meals, ilk analizini kurum içi ekiple ve geçmiş deneyime dayanarak öngörü olarak yapar. Rehberin güncelleme notu, kurumun ilk öngörüye karşı bir değerlendirme yaptıktan sonra yaklaşımını nasıl geliştirdiğini anlatacak ayrı bir ekin ("Wheels to Meals: one year on") yayımlanacağını duyurur.1

Oranları karşılaştırırken nelere dikkat etmeli?

Öngörü ile değerlendirici SROI'nin oranları aynı şeyi ölçmez. Biri tahmindir, diğeri gerçekleşmedir. Farklı programların oranlarını yan yana koymak da riskli. Halk sağlığı alanındaki 40 SROI çalışmasını inceleyen sistematik derleme, oranların 1,1:1 ile 65:1 arasında değiştiğini bulmuş ve en etkili ya da paraya en çok değer katan (value for money) müdahaleyi belirlemek için oranları karşılaştırmanın uygun olmadığı sonucuna varmıştır.4 Aynı derleme, kimin yararlanıcı sayılacağı, karşı-olgusalın nasıl hesaplanacağı ve hangi zaman ufkunun kullanılacağı konusunda uzlaşı olmadığını not eder.4

SROI Rehberi'nin önerisi daha sade: oranın en değerli olduğu yer, zaman içinde nasıl değiştiğidir.1 Bir kurumun öngörüsü ile kendi değerlendirmesi arasındaki fark, iki farklı kurumun oranları arasındaki farktan çok daha fazla şey söyler. SROI'nin hangi durumda doğru araç olduğunu tartmak için SROI hangi durumda kullanılmalı? yazısına bakabilirsiniz. Bir SROI raporunu bu gözle okumak için güvenilir SROI raporu kontrol listesi ve SROI'yi başka yöntemlerle karşılaştırmak için SROI mi, maliyet-fayda analizi mi? yazılarına bakabilirsiniz.

Varsayımlar her iki türde de belirleyicidir. Ölü ağırlık, atıf ve zamanla azalma (drop-off) varsayımlarının oranı nasıl etkilediği bu BIG 101 yazısında adım adım anlatılıyor. Bütçe ve süre tarafını merak ediyorsanız SROI ve sosyal etki analizi fiyatı rehberi işe yarar.

Sık sorulan sorular

Program başlamadan SROI yapılabilir mi? Evet, buna öngörü (forecast) SROI denir. Faaliyetler hedeflenen sonuçlara ulaşırsa ne kadar sosyal değer oluşacağını tahmin eder ve neyin ölçülmesi gerektiğini belirler. Ortaya çıkan oran bir beklentidir, gerçekleşmiş bir sonuç gibi sunulmamalıdır.

Öngörü SROI ile değerlendirici SROI'nin oranı farklı çıkarsa ne anlama gelir? Fark, hangi varsayımın tutmadığını gösterir: belki katılım beklenenden düşük kalmış, belki sonuç daha kısa sürmüştür. Bu fark, programı ve ölçüm sistemini düzeltmek için kullanılacak bilgidir. SROI rehberi de oranın en çok zaman içindeki değişimiyle anlam kazandığını vurgular.

Değerlendirici SROI için baseline verisi şart mı? Başlangıç verisi yoksa program olmasaydı ne olacağını tahmin etmek zorlaşır; Birleşik Krallık hükümetinin değerlendirme rehberi de karşı-olgusal tahmin için uygulamadan önce başlangıç verisi toplamak gerekebileceğini yazar. Bu durumda katılımcıların kendi bildirdiği değişime ve dış kaynaklara daha çok yaslanılır, bu da kanıtı zayıflatır. Bu yüzden değerlendirmenin veri planı program başlamadan yapılmalıdır.

Küçük bir program için hangisi daha uygun? İlk kez SROI yapılıyorsa ve iyi sonuç verisi yoksa öngörü SROI çok daha az zaman alır. İç yönetim amaçlı bir öngörü, kamuya açık bir rapor kadar ayrıntılı olmak zorunda da değildir. Değerlendirici analiz, veri toplama sistemi kurulduktan sonra daha az emekle yapılır.

Bir SROI hesaplayıcısı değerlendirici SROI yerine geçer mi? Hayır. Hesaplayıcılar girdiğiniz varsayımlarla temsilî bir oran üretir; bu, öngörü mantığına yakın bir taslaktır. Değerlendirici SROI ise paydaşlardan toplanan gerçek sonuç verisine ve kaynağı gösterilmiş finansal karşılıklara (proxy) dayanır.

BigCat bu işe nasıl yaklaşır

BigCat Research, SROI çalışmalarında oranı tek başına sunmaz; oranı dayandığı varsayımlarla ve sonucun hangi varsayıma duyarlı olduğuyla birlikte verir. Program henüz tasarım aşamasındaysa öngörüyle başlamak ve veri toplama planını ilk günden kurmak mantıklıdır; program bittiyse önce eldeki verinin değerlendirici bir analize yetip yetmediğine bakılmalıdır.

Hizmet sayfaları: Sosyal Etki Analizi ve SROI ölçümü. Kendi senaryonuzu denemek için: SROI hesaplayıcı. Diğer yazılar için: Tüm rehberler. Kapsam görüşmesi için: [email protected].

Kaynaklar

Son güncelleme: 15 Ekim 2026. Yazar: BigCat Research araştırma ekibi.

Footnotes

  1. The SROI Network, A guide to Social Return on Investment, Ocak 2012 (Cabinet Office'in 2009 rehberinin güncellemesi). Bugün Institute for Social Value tarafından yayımlanıyor (rehber sayfası). PDF (dosya adı 2015 olsa da kapaktaki yayın tarihi Ocak 2012'dir). Erişim: 15 Ekim 2026. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9 ↩10 ↩11 ↩12 ↩13 ↩14 ↩15 ↩16 ↩17 ↩18 ↩19 ↩20 ↩21 ↩22 ↩23 ↩24 ↩25 ↩26 ↩27 ↩28 ↩29 ↩30 ↩31 ↩32 ↩33 ↩34

  2. Institute for Social Value, ana sayfa ("Social Value International'ın Birleşik Krallık ağı" tanımı); socialvalueuk.org adresi bu siteye kalıcı (301) yönleniyor. Tarih belirtilmemiş. isv.org.uk. Erişim: 15 Ekim 2026. ↩

  3. HM Treasury, The Green Book: UK Government Guidance on Appraisal, 2026 baskısı, paragraf 1.10. PDF. Erişim: 15 Ekim 2026. ↩ ↩2 ↩3

  4. Banke-Thomas A., Madaj B., Charles A., van den Broek N., "Social Return on Investment (SROI) methodology to account for value for money of public health interventions: a systematic review", BMC Public Health 15:582, 24 Haziran 2015, DOI 10.1186/s12889-015-1935-7. PMC. Erişim: 15 Ekim 2026. ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  5. Social Value International, Report Assurance. Tarih belirtilmemiş. socialvalueint.org. Erişim: 15 Ekim 2026. ↩ ↩2

  6. HM Treasury, Magenta Book: Central Government guidance on evaluation, HTML sürümü, güncelleme 15 Mayıs 2026. gov.uk. Erişim: 15 Ekim 2026. ↩ ↩2

İlgili rehberler