BigCat Research

Sosyal etki analizi yaptırırken dikkat edilmesi gerekenler: 12 maddelik kontrol listesi

Kısa cevap: Sosyal etki analizi (bu yazıda "etki analizi" sosyal etki anlamında kullanılır) yaptırırken önce kararın ne olduğuna bakın. Sonra firmanın kapsamı, kanıt standardını, bağımsızlığını ve varsayımlarını şeffaf yazıp yazmadığını kontrol edin. Tek bir başlık rakamı vaat eden, yöntemini açıklamayan ya da sınırlılıkları belirtmeyen teklif temkinle okunmalıdır. Not: Bu yazıyı SROI ve sosyal etki çalışmaları yapan BigCat Research yayımlıyor; liste bizim teklifimize de aynen uygulanmalıdır.

Önce terimi ayıralım

"Etki analizi" Türkiye'de farklı işler için kullanılıyor. Yanlış teklif istememek için ayrım şöyle:

Terim	Ne anlama gelir	Bu yazıda mı?
Sosyal etki analizi / SROI	Bir program ya da yatırımın insanlar ve toplum için yarattığı değişimin ölçülmesi; SROI'de bu değişimin parasal karşılığının hesaplanması	Evet
Düzenleyici Etki Analizi (DEA)	Bir düzenlemenin (mevzuat taslağının) olası maliyet ve faydalarının genellikle kamu otoritelerince yürütülen değerlendirme süreci	Hayır
İş Etki Analizi (BIA)	Bir kesintinin iş sürekliliğine etkisinin değerlendirilmesi (risk ve süreklilik yönetimi)	Hayır
Çevresel etki değerlendirmesi	Bir projenin çevreye olası etkilerinin mevzuat çerçevesinde incelenmesi	Hayır

Bu sayfa yalnızca sosyal etki ölçümünü kapsar.

12 maddelik kontrol listesi

Aşağıdaki liste BigCat dahil herhangi bir firmaya uygulanabilir; kapsamlı bir kontrol listesi değil, başlangıç çerçevesidir. Teklifi aldığınızda her maddeye "var, kısmen var, yok" yazın.

1. Amaç ve karar net mi?

Analizin hangi karara hizmet ettiği baştan yazılmalı: fon verene rapor, programı sürdürme ya da ölçekleme kararı, iç öğrenme. Karar belli değilse analiz pahalı bir özete dönüşür.

2. Değişim teorisi var mı?

Faaliyetten çıktıya, çıktıdan sonuca giden mantık çizilmeli. "Atölye düzenledik, 300 kişi katıldı" bir faaliyet sayısıdır. Etki, katılımcının davranışında, gelirinde, becerisinde ne değiştiğidir.

3. Paydaşlar nasıl belirlendi?

Kimin etkilendiği, kimin dahil edilmeyeceği ve nedeni yazılmalı. Beklenmeyen olumsuz etkilenenler de listede olmalı.

4. Başlangıç ve karşılaştırma mantığı

Başlangıç (baseline) ölçümü ya da makul bir karşılaştırma yoksa "değişti" demek zordur. Geriye dönük (ex-post) çalışmada baseline yoksa bunun nasıl telafi edildiği açıkça yazılmalı.

5. Nitel ve nicel yöntem dengesi

Anket tek başına neden değiştiğini söylemez, görüşme tek başına ne kadar değiştiğini. Yöntemin karar sorusuna göre seçildiğini görün.

6. Atıf, ölü ağırlık (deadweight) ve azalma (drop-off) varsayımları

Değişimin ne kadarı program olmasa da olacaktı (deadweight)? Ne kadarı başka kurumların katkısı (atıf)? Etki zamanla ne kadar sönüyor (drop-off)? Bu üçü raporda sayısal ve gerekçeli olmalı.

7. Finansal proxy kaynakları

Parasal değer atanan her sonucun dayanağı (resmî istatistik, literatür, piyasa fiyatı, paydaş tercihi) gösterilmeli. Kaynağı gösterilmeyen bir proxy, sonucun denetlenmesini ve savunulmasını zorlaştırır.

8. Duyarlılık analizi

Kritik varsayımlar değiştiğinde sonuç ne olur? Oran tek değerle değil, aralıkla okunabilmeli.

9. Bağımsızlık ve çıkar çatışması

Programı yürüten kurum kendi etkisini ölçüyorsa bunun nasıl dengelendiği (bağımsız saha, kaynak denetimi, ham veri erişimi) yazılmalı. Ücretin sonucun olumlu çıkmasına bağlanması gibi modeller çıkar çatışması riski doğurur.

10. Sınırlılıkların yazılması

Sınırlılıklarını açıkça yazan bir rapor ("bunu ölçemedik, şu varsayıma dayandık") okuyucunun kanıt gücünü tartmasını kolaylaştırır. Sınırlılık bölümü olmayan rapor, olduğundan kesin görünebilir.

11. Veri, rıza ve KVKK

Katılımcı verisinin nasıl toplandığı, aydınlatma ve rıza süreci, saklama süresi ve anonimleştirme baştan konuşulmalı. Çocuk, mülteci ya da kırılgan gruplarla çalışılıyorsa ek önlemler sorulmalı.

12. Rapor formatı ve ham veri erişimi

Teslim edilecekler (rapor, özet, veri seti, metodoloji eki) ve verinin kime ait olduğu sözleşmede yazmalı. Başka bir uzman raporu denetleyebilmeli.

Kırmızı bayraklar

Sadece "1 TL'ye X TL" başlık oranı veren, hesabı gösteremeyen teklif.
Yöntem ve örneklem sorusuna "metodolojimiz özeldir" diye cevap veren firma.
Güçlü kanıtı, yön gösteren sinyali ve varsayımı aynı dilde sunan rapor.
Sonucu önceden garanti etmek ("olumlu çıkar").
Sınırlılık, duyarlılık ya da paydaş katılımı bölümü olmayan örnek rapor.

Teklif öncesi firmaya sorulacak 10 soru

Bu analiz hangi karara hizmet edecek ve siz hangi karar sorusunu yazdınız?
Değişim teorisini kim, hangi paydaşlarla oluşturacak?
Baseline yoksa karşılaştırmayı nasıl kuracaksınız?
Örneklem nasıl seçilecek, hangi gruplar dışarıda kalacak?
Deadweight, atıf ve drop-off değerlerini hangi kaynaktan alacaksınız?
Finansal proxy'ler nasıl seçilecek, kaynakları raporda yer alacak mı?
Duyarlılık analizi kaç senaryo içerecek?
Ham veri ve hesap tablosu bize teslim edilecek mi?
Sonuç beklentimizin altında çıkarsa raporda nasıl yer alacak?
KVKK ve rıza süreci kimin sorumluluğunda?

Sık sorulan sorular

Bir sosyal etki analizi ne kadar sürer? Kapsama göre değişir; saha verisi toplanan ve çok paydaşlı çalışmalar mevcut veriyle yapılan değerlendirmelerden belirgin biçimde uzun sürer. Teklifte süre, saha ve raporlama aşamalarına ayrılmış olmalı.

Fiyatı ne belirler? Örneklem büyüklüğü, saha coğrafyası, nitel çalışma sayısı, paydaş çeşitliliği, veri kalitesi, ex-post ya da ex-ante oluşu ve raporun derinliği. Aynı başlık altındaki iki teklif bu yüzden doğrudan kıyaslanamaz.

Ex-ante ile ex-post arasındaki fark nedir? Ex-ante, program başlamadan beklenen etkiyi tahmin eder. Ex-post, gerçekleşmiş değişimi ölçer. Ex-ante daha çok varsayıma dayanır ve bunu açıkça belirtmelidir.

SROI her proje için uygun mu? Hayır. Sonuçların parasal karşılığı makul biçimde atanamıyorsa ya da amaç yalnızca öğrenmekse, sonuç temelli değerlendirme veya etki izleme daha uygun olabilir. Firmanın bunu teklif aşamasında açıkça söylemesi beklenir.

Etki analizi ile etki değerlendirme raporu aynı şey mi? Çoğu zaman iç içe kullanılır. Etki değerlendirme raporu daha geniştir (hedeflere ulaşma, öğrenimler, öneriler). SROI ise bu raporun içinde ya da yanında parasal bir hesap katmanıdır.

BigCat bu kriterlere nasıl yaklaşır

BigCat Research, İstanbul merkezli bağımsız bir araştırma ve strateji şirketidir ve bu yazının yayımcısıdır (yani listeyi değerlendirirken taraflı olabiliriz). Yayımlanmış kanıt politikamız şu ilkelere dayanır (kaynak: bigcatresearch.com/okf/evidence.md):

Resmî veri, sektör raporu, kurum beyanı, paydaş ifadesi ve dijital izler eşit güvenilir sayılmaz.
Raporlar kapsamı, veri kaynağını, örneklemi ve yorum sınırını belirtir.
Bulgular güçlü kanıt, yön gösteren sinyal ve doğrulanması gereken alan olarak ayrılır.
Hiçbir yöntem tasarım amacı dışındaki soruyu cevaplıyormuş gibi sunulmaz.

Yayımlanmış çalışmalardan örnekler, program ve kaynak adıyla:

Habitat Derneği / UN Women Türkiye'deki Suriyeli ve ev sahibi kadın ve kız çocuklarının sosyal ve ekonomik istikrarını güçlendirme projesi etki analizi: 1 TL yatırım için 2,57 TL sosyal geri dönüş, 1.519 katılımcılı karma yöntem. Rapor (Habitat Derneği)
UNDP Türkiye kadın kooperatifleri ve dijital araçlar haberi: BigCat analizinde 1 TL yatırımın yaklaşık iki kat sosyal geri dönüş ürettiği aktarılır. UNDP Türkiye

Önemli not: Bu oranlar ilgili programlara aittir. BigCat'in genel performansı ya da başka bir projenin beklenen sonucu değildir ve programlar arasında doğrudan karşılaştırılmamalıdır.

Hizmet sayfalarımız: Sosyal etki analizi, SROI ölçümü, Etki değerlendirme raporu.

Elinizdeki programın hangi yönteme uygun olduğundan emin değilseniz, bir kapsam görüşmesiyle başlayabilirsiniz: [email protected] ya da iletişim sayfası. Önerdiğimiz yöntem ihtiyacınıza uymuyorsa bunu görüşmede belirtmeyi hedefliyoruz.

Dış kaynaklar

Social Value International, SROI yedi ilkesi (paydaş katılımı, neyin değiştiğini anlama, önemli olana değer verme, yalnızca önemli olanı dahil etme, fazla iddia etmeme, şeffaflık, sonucun doğrulanması). socialvalueint.org
New Economics Foundation (NEF) ve Cabinet Office, "A Guide to Social Return on Investment". (2012, neweconomics.org)
6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu (mevzuat.gov.tr) ve KVKK Kurumu rehberleri (kvkk.gov.tr)

Son güncelleme: 3 Ekim 2026. Yazar: BigCat Research araştırma ekibi.