BigCat Research

Sosyal etki nedir, nasıl ölçülür?

Kısa cevap: Sosyal etki nedir sorusunun kısa cevabı: bir programın ya da yatırımın insanların hayatında yarattığı ve program olmasaydı oluşmayacak olan değişimdir. Kaç kişiye eğitim verildiği bir çıktıdır; katılımcıların işe girmesi bir sonuçtur; etki ise bu sonucun ne kadarının gerçekten programdan kaynaklandığıdır.1 Sosyal etki ölçümü bu yüzden dört parçadan oluşur: bir değişim teorisi, her sonuç için gösterge, program öncesi başlangıç verisi ve "program olmasaydı ne olurdu" sorusuna verilen bir cevap (karşı olgu).12 SROI bu ölçümü parasal bir orana çeviren yöntemlerden biridir, tek yolu değildir.

Bu rehberi BigCat Research yazdı. BigCat sosyal etki analizi ve SROI hizmeti satıyor, yani konuda çıkarımız var. Aşağıdaki tanımlar ve adımlar kamuya açık rehberlere dayanıyor; kendi projelerimizden verdiğimiz örneklerin zayıf yanlarını da yazdık.

Sosyal etki nedir? Çıktı, sonuç ve etki farkı

Günlük kullanımda "etki" her şey için söyleniyor: dağıtılan broşür için de, değişen hayatlar için de. Ölçüm yaparken bunları ayırmak gerekir, çünkü raporların çoğu çıktıyı sayıp etkiyi anlattığını sanır.

SROI rehberi ayrımı tek bir örnekle kurar: amaç insanları işe yerleştirmekse eğitimi tamamlamak bir çıktıdır, işe girmek bir sonuçtur. Aynı rehber çıktıyı "bir faaliyetin sayısal özeti" olarak tanımlar ve çıktıyla sonucun karıştırılmaması konusunda özellikle uyarır.1

Etki kelimesinin iki anlamı var. Ölçüm dilinde etki, sonuçtan "zaten olacak olan" ve "başkalarının katkısı" düşüldükten sonra kalan net değişimdir; SROI rehberinin dördüncü aşaması tam olarak bunu yapar.1 Değerlendirme dilinde ise OECD Kalkınma Yardımları Komitesi (DAC) etkiyi, bir müdahalenin ürettiği ya da üretmesi beklenen önemli, olumlu veya olumsuz, amaçlanmış veya amaçlanmamış "daha üst düzey" sonuçlar olarak tanımlar ve bunu programın kendi hedeflerine ulaşıp ulaşmadığını soran etkililik ölçütünden ayırır.3 İki tanım farklı şeyi vurgular: SROI net, programa atfedilebilen değişimi; DAC ise değişimin ölçeğini ve uzun vadesini. DAC, atıf (attribution) sorusunun bütün değerlendirme ölçütlerinin içinde olduğunu da not eder.31

KatmanNe söylerMesleki eğitim programında örnek
GirdiHarcanan para, zaman, emekEğitmen ücretleri, salon, gönüllü saatleri
ÇıktıFaaliyetin sayısal özeti1200 kişi eğitimi tamamladı
SonuçPaydaşın hayatında oluşan değişim1Katılımcıların bir kısmı işe girdi
EtkiPrograma atfedilebilen net değişim1İşe girenlerden, program olmasa da işe girecek olanlar ve başka destekler düşüldükten sonra kalan kısım

Tablodaki örnek temsilîdir; sayılar bir projeden alınmadı.

Sosyal değer ile sosyal etki aynı şey mi?

Yakın ama aynı değil. Social Value International'ın sosyal değer ilkeleri, sosyal değer hesabını insanların yaşadığı değişimler hakkında bir anlatı olarak tarif eder ve bu hesabın nitel, nicel ve karşılaştırmalı bilgiyi birlikte içerdiğini söyler.4 Sosyal etki değişimin kendisidir; sosyal değer hesabı ise bu değişimlerin etkilenen insanlar için önemine değer vermeyi ister (ilkelerin üçüncüsü: "önemli olana değer ver").4 SROI bu önemi parasal karşılıklarla (finansal proxy) ifade eder.1

İlkeler sekiz maddedir: paydaşları dahil et, neyin değiştiğini anla, önemli olana değer ver, yalnızca önemli (material) olanı dahil et, fazla iddiada bulunma, şeffaf ol, sonucu doğrula, duyarlı ol (bu hesaba dayanarak zamanında karar al).4 Bir sosyal etki raporunu okurken bu sekiz maddeyi kontrol listesi olarak kullanmak işe yarar.

Sosyal etki nasıl ölçülür? Beş adım

1. Değişim teorisini yazın

Değişim teorisi, bir programın girdilerinin faaliyetlere, faaliyetlerin çıktılara, çıktıların da sonuçlara nasıl dönüşeceğini anlatan zincirdir. SROI rehberi bu zinciri "etki haritası" adlı bir tabloya döker ve buna değişim teorisi ya da mantıksal model de denebileceğini söyler.1 Birleşik Krallık Hazinesinin değerlendirme kılavuzu Magenta Book da değişim teorisini, bir müdahalenin sonuçlarına hangi nedensel mekanizmalarla ulaşmasının beklendiğini ele alan bir araç olarak tanımlar ve varsayımların, kanıtın gücünün ve bağlamın da kayda geçmesini ister.2

Pratikte işe yarayan soru şudur: "Bu eğitimi alan kadın, altı ay sonra hayatında neyi farklı yapıyor olacak?" Cevap "eğitim almış olacak" ise henüz çıktıdasınız demektir.

2. Her sonuç için gösterge seçin

SROI rehberi göstergeyi "değişimin gerçekleştiğini bilmenin yolu" olarak tanımlar ve etki haritasındaki her sonuç için en az bir gösterge belirlenmesini ister.1 Gösterge mümkünse davranışı ölçmeli: "finansal okuryazarlık arttı" yerine "işletme bütçesini hane bütçesinden ayıran çiftçi oranı".

3. Başlangıç verisini program başlamadan toplayın

Magenta Book, değişimin neye göre ölçüleceğinin uygulamadan önce belirlenmesini ve karşı olgunun tahmin edilebilmesi için başlangıç verisinin uygulama başlamadan toplanmasını önerir.2 Bizim deneyimimizde program bittikten sonra katılımcılara "eskiden nasıldınız" diye sormak hatırlama hatasına açıktır; bu yöntemi kullanan rapor sınırlılığını açıkça yazmalıdır.

4. "Program olmasaydı ne olurdu?" sorusunu cevaplayın

Bu adım sosyal etki değerlendirmesini sıradan bir memnuniyet anketinden ayırır. Magenta Book etki değerlendirmesini, bir müdahalenin neden olduğu değişimlere odaklanan değerlendirme olarak tanımlar ve programdan etkilenmeyen bir karşılaştırma grubunun, etkilenen grup için "programsız ne olacağının" yerine geçtiğini anlatır.2

SROI rehberi net etkiyi dört düzeltmeyle hesaplar; karşılaştırma grubu yoksa özellikle deadweight bir tahmine dayanır:1

DüzeltmeSorduğu soruRehberdeki örnek ya da kural
Deadweight (zaten olacak olan)Program olmasa da bu sonucun ne kadarı gerçekleşirdi?Bölgede ekonomik faaliyet %7 artmış, ama aynı dönemde ulusal ekonomi %5 büyümüş; artışın ne kadarının programdan geldiği ayrıca araştırılmalı
Displacement (yer değiştirme)Bu sonuç başka bir yerde başka bir sonucu yok etti mi?Bir ilçedeki sokak aydınlatması suçu azaltmış, komşu ilçede suç artmış
Attribution (katkı payı)Sonucun ne kadarı başka kurumların ya da kişilerin katkısıyla oldu?Sonucun başka kurumlara düşen payı yüzde olarak tahmin edilir ve toplamdan düşülür
Drop-off (azalma)Sonuç yıllar içinde ne kadar zayıflıyor?100 birimlik, yılda %10 azalan bir sonuç ikinci yıl 90, üçüncü yıl 81 olur

Rehber, mükemmel bir karşılaştırmanın mümkün olmadığını, bu yüzden deadweight'in her zaman bir tahmin olduğunu ve karşılaştırma grubu ne kadar benzerse tahminin o kadar iyi olacağını da yazar.1

5. Gerekirse değeri paraya çevirin (SROI)

SROI rehberi analizi altı aşamada kurar: kapsam ve paydaşları belirlemek, sonuçları haritalamak, sonuçları kanıtlayıp değer vermek, etkiyi belirlemek, SROI oranını hesaplamak, raporlayıp kullanmak.1 Beşinci aşamada bütün faydalar toplanır, olumsuzlar çıkarılır, sonuç yatırımla karşılaştırılır ve duyarlılık analizi yapılır.1

Her sosyal etki analizi SROI olmak zorunda değil. Sonuçlar makul biçimde paraya çevrilemiyorsa, parasal olmayan bir sosyal etki değerlendirmesi daha dürüst bir tercihtir. Bu seçimi SROI mi, maliyet-fayda analizi mi? yazımızda ayrıntılı karşılaştırdık; program başlamadan mı sonra mı yapılacağını ise öngörü SROI mı, değerlendirici SROI mı? yazısında anlattık. Kendi varsayımlarınızla kabaca bir oran görmek için SROI hesaplayıcıyı kullanabilirsiniz.

Gerçek örnekler: üç BigCat projesi ve sınırları

Aşağıdaki üç çalışmada BigCat Research yer aldı. Rakamlar, projelerin yürütücülerinin ya da basının yayımladığı kaynaklardan alındı.

Kız Kardeşim Projesi, 2021 sosyal etki analizi (SROI). TOBB, Habitat Derneği ve Coca-Cola Türkiye ortaklığıyla yürütülen projenin 2021 sosyal etki analizi raporunu BigCat Research hazırladı.5 Raporda önce hedef kitle belirlendi, sonra değişim teorileri kuruldu, anket yapıldı ve net etki deadweight, attribution ve displacement düşülerek hesaplandı. Yaratılan değer 8.794.500 TL, yatırım 3.597.356,80 TL olarak hesaplandı; her 1 TL'lik yatırımın 2,44 TL değerinde sosyal getirisi olduğu sonucuna varıldı. Ankete 566 kişi yanıt verdi.5 Proje sayfası: Kız Kardeşim: Toplumsal Cinsiyet ve Ekonomik Eşitlik.6

Parasını Yöneten Çiftçiler, 2025 etki analizi (öncesi-sonrası ölçüm). FODER'in yayımladığı 2025 etki değerlendirme raporuna göre eğitimlere altı ilden 1.188 çiftçi katıldı ve finansal yetkinlikte ortalama %9'luk artış görüldü; en büyük artış işletme ile hane bütçesini ayırmada (%18) oldu.7 Etki analizine 1.188 katılımcının 483'ü dahil edildi.7 Ölçüm ön test ve son test karşılaştırmasıyla yapıldı; raporda karşılaştırma grubu yok ve raporun kendi önerileri arasında kontrol grubu ile 6-12 aylık izleme yer alıyor.7 Bu yüzden artışın tamamını eğitime bağlamak doğru olmaz; bu bir sonuç ölçümüdür, karşı olguyla kanıtlanmış bir etki değil. Raporun interaktif panosunu BigCat Research hazırladı.7 Proje sayfası: Parasını Yöneten Çiftçiler 2025 Yılı Etki Analizi.8

Girişim Öncüleri, kadın girişimciliği programı. Alarko Holding ve Habitat Derneği'nin programında, basına yansıyan habere göre ilk iki yılın sosyal etki raporları SROI'yi 2,77 olarak hesapladı.9 Mart 2026 tarihli habere göre üç yılın ardından yapılan değerlendirme gelir artışı, istihdam yaratma kapasitesi, dijital yetkinlik kazanımı ve girişimcilik ekosistemindeki konumlanmayı ele aldı ve yatırılan her birimin 3,53 birim sosyal değer ürettiğini buldu.10 Haberler iki oranın aynı yöntem, dönem ve varsayımlarla hesaplanıp hesaplanmadığını söylemiyor; Capital'in haberi 3,53'ün hangi yöntemle bulunduğunu da belirtmiyor. Bu yüzden 3,53'ü 2,77'nin "artışı" diye okumak doğru olmaz.910 Haberler bu oranları kimin hesapladığını belirtmiyor; BigCat Research programın 2023 ve 2024 dönemlerinde etki analizi yaptı ve 2026 dönemini izliyor. Proje sayfaları: Alarko Holding - Girişim Öncüleri Projesi 2023,11 Girişim Öncüleri: Kadın Girişimciliği ve Dijital ROI12 ve Girişim Öncüleri 2026 Yılı Etki İzleme.13

Bu üç örnek aynı soruya üç farklı kanıt düzeyiyle cevap veriyor. Ön test-son test hızlı ve ucuzdur ama karşı olgu kurmaz. SROI bir karşı olgu tahmini yapar ama oran, deadweight ve proxy varsayımlarına duyarlıdır. Hangi düzeyin yeterli olduğu, sonucu kimin hangi karar için okuyacağına bağlıdır.

Sosyal etki ölçümünde sık yapılan hatalar

Bir analiz yaptırmaya hazırlanıyorsanız sosyal etki analizi yaptırırken dikkat edilmesi gerekenler yazısındaki 12 maddelik liste teklifleri karşılaştırmanıza yardım eder. Süre ve maliyeti neyin belirlediğini bu yazıda anlattık.

Sık sorulan sorular

Sosyal etki nedir, kısaca? Sosyal etki, bir programın insanların hayatında yarattığı ve program olmasaydı oluşmayacak olan değişimdir. Faaliyet sayısı (çıktı) değil, insanların hayatında olan değişim (sonuç) ve bu değişimin programa atfedilebilen kısmı (etki) ölçülür.1 OECD DAC ise etkiyi daha uzun vadeli ve daha geniş, "üst düzey" etkiler olarak tanımlar.3

Sosyal etki analizi ile sosyal etki raporu arasındaki fark ne? Sosyal etki analizi veri toplama ve hesaplama işidir: değişim teorisi, göstergeler, anket ya da görüşmeler, net etki hesabı. Sosyal etki raporu bu analizin bulgularını, yöntemini ve sınırlılıklarını paydaşlara anlatan belgedir. SROI rehberi raporlamayı ve bulguları paydaşlarla paylaşmayı analizin son aşaması sayar.1

Değişim teorisi olmadan sosyal etki ölçülebilir mi? Ölçülebilir ama neyin ölçüleceği belirsiz kalır. Değişim teorisi hangi sonucun hangi faaliyetten beklendiğini yazdığı için göstergelerin seçimini belirler; Magenta Book da onu, müdahalenin sonuçlarına hangi nedensel mekanizmalarla ulaşacağını ortaya koyan araç olarak tanımlar.2

Her sosyal etki analizi SROI mi olmalı? Hayır. SROI, sosyal değeri parasal bir oranla anlatmak isteyenler için bir yöntemdir. Sonuçlar makul biçimde paraya çevrilemiyorsa parasal olmayan bir etki değerlendirmesi daha dürüsttür; değeri seçenekler arasında karşılaştırmak gerekiyorsa sosyal maliyet-fayda analizi daha uygun olabilir.1 Ayrıntısı için SROI mi, maliyet-fayda analizi mi? yazısına bakabilirsiniz.

Karşılaştırma grubu kurmak zorunlu mu? Zorunlu değil, ama en güçlü kanıt odur. Karşılaştırma grubu kurulamıyorsa SROI rehberi deadweight'i benzer gruplar ya da ölçütlerle tahmin etmeyi önerir ve bunun her zaman bir tahmin olduğunu kabul eder.1 Rapor hangi yolu seçtiğini açıkça yazmalıdır.

BigCat nasıl yaklaşır

BigCat Research sosyal etki çalışmalarında kanıt düzeyini (ön test-son test, karşılaştırma grubu ya da SROI) karar sorusuna göre seçer. Sınırlılıklar raporun içinde yazılır. Hizmet sayfaları: Sosyal Etki Analizi, SROI Ölçümü ve Etki Değerlendirme Raporu. Diğer yazılar için rehberler sayfasına bakabilirsiniz. Kapsam görüşmesi için: [email protected].

Yazar: Murat Akşit, BigCat Research. Son güncelleme: 15 Ekim 2026.

Kaynaklar

Footnotes

  1. The SROI Network, "A guide to Social Return on Investment", Ocak 2012 (2009 Cabinet Office rehberinin güncellemesi); "The stages in SROI", 2.4 "Clarifying outputs", "Outcomes for stakeholders", 3.1 "Developing outcome indicators", 4.1 "Deadweight and displacement", 4.2 "Attribution", 4.3 "Drop-off". Institute for Social Value sitesindeki sayfa: https://isv.org.uk/pages/a-guide-to-social-return-on-investment-2012; PDF: https://cdn.shopify.com/s/files/1/0937/7316/8975/files/The-Guide-to-Social-Return-on-Investment-2015-2.pdf (erişim: 15 Ekim 2026) ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9 ↩10 ↩11 ↩12 ↩13 ↩14 ↩15 ↩16 ↩17 ↩18 ↩19 ↩20 ↩21

  2. HM Treasury, "Magenta Book: Central Government guidance on evaluation", bölüm 1.5, 1.6, 1.8 ve 2.2, son güncelleme 15 Mayıs 2026. https://www.gov.uk/government/publications/the-magenta-book/magenta-book-central-government-guidance-on-evaluation-html (erişim: 15 Ekim 2026) ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6

  3. OECD DAC Network on Development Evaluation, "Better Criteria for Better Evaluation: Revised Evaluation Criteria Definitions and Principles for Use", DAC tarafından 10 Aralık 2019'da kabul edildi; "Effectiveness" ve "Impact" tanımları. Yeni Zelanda Dışişleri ve Ticaret Bakanlığı kopyası: https://www.mfat.govt.nz/assets/Aid-Prog-docs/Tools-and-guides/OECD-DAC-Better-Criteria-for-Better-Evaluation-Revised-Evaluation-Criteria-Definitions-and-Principles-for-Use.pdf (erişim: 15 Ekim 2026) ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  4. Social Value International, "Principles of Social Value", tarih belirtilmemiş. https://www.socialvalueint.org/principles (erişim: 15 Ekim 2026) ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6

  5. Habitat Derneği, "Kız Kardeşim Projesi 2021 Sosyal Etki Analizi ve Hibe Programı Raporu" (hazırlayan: Big Cat Research), Haziran 2023'te Habitat Derneği sitesine yüklendi. https://habitatdernegi.org/wp-content/uploads/2023/06/final-kiz-kardesim-projesi-sosyal-etki-analizi-raporu-4.pdf (erişim: 15 Ekim 2026) ↩ ↩2

  6. BigCat Research, "Kız Kardeşim: Toplumsal Cinsiyet ve Ekonomik Eşitlik" (proje sayfası). https://bigcatresearch.com/projects/kiz-kardesim-toplumsal-cinsiyet-ve-ekonomik-esitlik/ (erişim: 15 Ekim 2026) ↩

  7. FODER (Finansal Okuryazarlık ve Erişim Derneği), "Parasını Yöneten Çiftçiler Projesi 2025 Etki Değerlendirme Raporu" (interaktif rapor), 2025. https://fo-der.org/parasiniyonetenciftciler2025/ (erişim: 15 Ekim 2026) ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  8. BigCat Research, "Parasını Yöneten Çiftçiler 2025 Yılı Etki Analizi" (proje sayfası). https://bigcatresearch.com/projects/parasini-yoneten-ciftciler-2025-yili-etki-analizi/ (erişim: 15 Ekim 2026) ↩

  9. Ekonomim, "Kadın girişimcilere Alarko'dan ödül", 27 Ocak 2025. https://www.ekonomim.com/girisimcilik/kadin-girisimci/kadin-girisimcilere-alarkodan-odul-haberi-795843 (erişim: 15 Ekim 2026) ↩ ↩2

  10. Capital, "Alarko'dan kadın girişimcilere hibe desteği", 6 Mart 2026. https://www.capital.com.tr/sirket-panosu/sirket-panosu-haberleri/alarkodan-kadin-girisimcilere-hibe-destegi (erişim: 15 Ekim 2026) ↩ ↩2

  11. BigCat Research, "Alarko Holding - Girişim Öncüleri Projesi 2023" (proje sayfası). https://bigcatresearch.com/projects/alarko-holding-girisim-onculeri-projesi-2023/ (erişim: 15 Ekim 2026) ↩

  12. BigCat Research, "Girişim Öncüleri: Kadın Girişimciliği ve Dijital ROI" (proje sayfası). https://bigcatresearch.com/projects/girisim-onculeri-kadin-girisimciligi-ve-dijital-roi/ (erişim: 15 Ekim 2026) ↩

  13. BigCat Research, "Girişim Öncüleri 2026 Yılı Etki İzleme" (proje sayfası). https://bigcatresearch.com/projects/girisim-onculeri-2026-yili-etki-izleme/ (erişim: 15 Ekim 2026) ↩

İlgili rehberler